طلاق رجعی چیست؟
طلاق رجعی از جمله انواع طلاق در نظام حقوقی است که ریشه در مبانی فقهی دارد. در فقه اسلامی، طلاق به شاخههای مختلفی تقسیم میشود که هر یک شرایط خاص خود را دارد.
بر اساس این تقسیمبندی، طلاق رجعی نوعی طلاق محسوب میشود که در آن مرد پس از اجرای صیغه طلاق و در طول مدت عده، اختیار رجوع به همسر خویش را دارد. این حق رجوع یعنی استمرار رابطه زوجیت و نشان میدهد که پیوند نکاح به طور کامل گسسته نشده است.
عده در طلاق رجعی به طور معمول ۳ ماه در نظر گرفته میشود و زن در این بازه زمانی حق ازدواج مجدد ندارد. ویژگی اصلی این نوع طلاق این است که بازگشت زوج به زندگی مشترک نیازمند عقد نکاح جدید یا تعیین مجدد مهریه نیست و صرف اعلام اراده مرد برای رجوع، کفایت میکند. همین خصوصیت، طلاق رجعی را از طلاق بائن متمایز کرده؛ چراکه در طلاق بائن امکان رجوع وجود ندارد و جدایی قطعی تلقی میشود.
بر اساس ماده ۱۱۴۸ قانون مدنی در طلاق رجعی برای شوهر در مدت عده، حق رجوع مقرر شده است. به موجب این حکم، مرد میتواند بدون آنکه عقد تازهای منعقد یا شرایط جدیدی مقرر شود به زندگی مشترک بازگردد و اثر طلاق را از میان بردارد. البته باید توجه داشت که این اختیار در اصل برای مرد شناخته شده؛ مگر آنکه زن با درج شروط ضمن عقد نکاح، این حق را سلب کرده باشد.
حکم طلاق رجعی چیست؟
قانونگذار در نظام حقوقی، طلاق رجعی را نوعی از طلاق میداند که میان طلاق قطعی و ادامه زندگی مشترک قرار دارد. به این معنا که با وقوع طلاق از نوع رجعی، رابطه زوجیت کاملاً منحل نمیشود و شوهر تا پایان مدت عده حق بازگشت به زندگی مشترک را دارد. این حق در طلاق رجعی، آن را از سایر انواع طلاق متمایز میسازد.
از منظر حکم قانونی، طلاق رجعی فرصتی دوباره برای زوجین است تا در صورت امکان به زندگی زناشویی بازگردند. در این دوره، زن همچنان از برخی حقوق مانند نفقه زن و حق ارث برخوردار است و شوهر نیز محدودیتهایی نظیر ممنوعیت ازدواج با خواهر زوجه دارد. بنابراین حکم طلاق رجعی را میتوان به منزله حمایت قانونگذار از دوام خانواده و جلوگیری از فروپاشی کامل کانون خانوادگی دانست.
آثار طلاق رجعی چیست؟
طلاق رجعی همانند سایر موضوعات حقوق خانواده، آثاری در پی دارد که قانونگذار به آنها توجه ویژه نشان داده است. این آثار نشان میدهد که اگرچه طلاق واقع شده، اما تا پایان مدت عده برخی حقوق و تکالیف همچنان میان زوجین برقرار است. در ادامه به بررسی این آثار میپردازیم:
- پرداخت نفقه: در طلاق رجعی، نفقه زن در طول ایام عده همچنان بر عهده شوهر قرار دارد. دلیل این امر این است که رابطه زوجیت تا پایان مدت عده، منحل نشده و زن در حکم همسر محسوب میشود. بنابراین مرد مکلف است هزینههای متعارف زندگی از جمله خوراک، پوشاک، مسکن و سایر نیازهای اساسی را در این مدت تأمین کند.
- حق ارث در ایام عده: یکی دیگر از آثار طلاق رجعی، استمرار حق ارث است. چنانچه در طول مدت عده یکی از زوجین فوت کند، دیگری از او ارث میبرد. این وضعیت بیانگر آن است که طلاق رجعی پیوند نکاح را به طور کامل قطع نمیکند، بلکه استمرار آثار زوجیت را تا پایان عده حفظ خواهد کرد.
- عدم امکان تمکین خاص: در طلاق رجعی، زوج حق ندارد در مدت عده از زوجه درخواست تمکین خاص داشته باشد. این محدودیت به دلیل شرایط خاص عده در نظر گرفته شده تا بازگشت احتمالی زوجین به زندگی مشترک صرفاً بر پایه اراده مرد در رجوع و بدون اجبار بر زوجه شکل گیرد.
- ممنوعیت ازدواج مجدد برای زن: زوجه در مدت عده طلاق رجعی مجاز به ازدواج با مرد دیگری نیست. این ممنوعیت با هدف جلوگیری از اختلاط انساب و حفظ نظم خانواده وضع شده است. بنابراین زن وظیفه دارد تا پایان عده از ازدواج مجدد خودداری کند.
- ممنوعیت ازدواج با خواهر زوجه: در طول مدت عده طلاق رجعی، زوج نمیتواند با خواهر زوجه ازدواج کند. علت این ممنوعیت این است که رابطه زوجیت تا زمان پایان عده به طور کامل منحل نشده و قانونگذار برای جلوگیری از تداخل روابط خانوادگی، چنین محدودیتی را اعمال میکند.
ماده قانونی طلاق رجعی
قانون مدنی ایران در مواد ۱۱۴۸ و ۱۱۴۹ به صراحت به طلاق رجعی پرداخته است. ماده ۱۱۴۸ مقرر میدارد که در طلاق با ماهیت رجعی، شوهر میتواند در ایام عده به همسر خود رجوع کند و بدین وسیله اثر طلاق را از بین ببرد. این ماده نشان میدهد که رجوع به عنوان یک عمل یکطرفه از سوی مرد تحقق مییابد و نیازی به عقد مجدد وجود ندارد.
همچنین بر اساس ماده ۱۱۴۹، رجوع ممکن است با هر فعل یا گفتاری که دلالت بر قصد بازگشت به زندگی زناشویی کند، واقع شود. در واقع هر نوع گفتار صریح یا رفتاری با قصد آشکار رجوع، مانند بوسیدن یا در آغوش گرفتن یا اعمال زناشویی به عنوان اعلام رجوع در نظر گرفته میشود.
مراحل طلاق رجعی
طلاق رجعی نیز همانند سایر انواع طلاق تشریفات و مراحل قانونی خاصی دارد که رعایت آنها الزامی است. این مراحل از طرح دادخواست آغاز میشود و تا صدور رأی و اجرای آن ادامه پیدا میکند. در ادامه این مراحل را تشریح میکنیم:
- طرح دادخواست طلاق: اولین مرحله از طلاق رجعی تقدیم دادخواست از سوی مرد یا وکیل طلاق است. البته مرد باید تمامی حقوق مالی زن از جمله مهریه، نفقه و اجرتالمثل را پرداخت یا تکلیف آن را مشخص کند. این دادخواست، شروع فرایند دادرسی و بررسی قضایی محسوب میشود.
- ثبت دادخواست در دفاتر خدمات الکترونیک قضایی: پس از تهیه دادخواست، زوج یا وکیل او باید آن را از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی ثبت کند و بعد از آن، پرونده به دادگاه خانواده صالح ارجاع میشود.
- ارجاع پرونده به دادگاه صالح: پرونده طلاق رجعی بر اساس محل سکونت زوجه یا زوج به دادگاه خانواده صالح ارسال میشود. دادگاه مسئولیت دارد ضمن بررسی شرایط قانونی، تکالیف مالی و حقوقی زوج را مشخص کند.
- رسیدگی قضایی: در این مرحله قاضی دادگاه مدارک طرفین، شرایط قانونی و دلایل مطرح شده را بررسی میکند. احراز توانایی مرد برای پرداخت حقوق زن و اطمینان از رعایت موازین شرعی و قانونی، لازمه صدور رأی در خصوص طلاق رجعی است.
- ارجاع به داوری: در حین رسیدگی و بر اساس قانون خانواده، امکان ارجاع پرونده به داوری وجود دارد. هدف از داوری تلاش برای سازش و جلوگیری از جدایی قطعی است. چنانچه زوجین داور معرفی نکنند، دادگاه شخص یا اشخاصی را به عنوان داور تعیین و نتیجه را بررسی میکند.
- صدور رأی دادگاه: بعد از طی تمامی مراحل، رای دادگاه صادر میشود. رأی طلاق رجعی در قالب دادنامه «عدم امکان سازش» است که از زمان قطعیت به مدت ۳ ماه اعتبار دارد. این رأی، مجوز اجرای طلاق در دفترخانه رسمی شناخته میشود.
موارد و شرایط طلاق رجعی
طلاق رجعی از منظر حقوقی نوعی از طلاق است که رجوع در آن، صرفاً از سوی مرد تحقق مییابد. البته این رجوع باید به نحوی (گفتاری یا رفتاری) اعلام شود و نمیتواند بر اساس نیت درونی باشد.
به بیان دیگر هر فعل یا گفتاری که به طور متعارف نشان دهنده قصد بازگشت مرد به همسر باشد از جمله سخن گفتن صریح، لمس کردن یا بوسیدن، رجوع به حساب میآید و آثار آن بر رابطه زوجیت مترتب میشود. علاوهبر این چند نکته دیگر در مورد شرایط طلاق رجعی وجود دارد که در ادامه بررسی میکنیم:
- عدم لزوم اطلاع زن از رجوع: یکی از شرایط مهم رجوع در طلاق رجعی این است که آگاهی زن، شرط تحقق آن محسوب نمیشود. اگر مردی بدون اطلاع همسر خود به رجوع اقدام کند از همان لحظه پیوند، زوجیت دوباره برقرار خواهد شد. با این حال باید توجه داشت که زن تنها از زمان اطلاع از رجوع، مکلف به انجام وظایف زناشویی است. بنابراین آگاهی زن شرط تحقق رجوع نیست؛ اما شرط الزام عملی او به وظایف زناشویی به شمار میآید.
- الزام به ثبت رجوع: بر اساس مقررات قانونی، رجوع از طلاق رجعی باید ظرف مدت یک ماه از تاریخ تحقق آن در دفاتر رسمی ثبت شود؛ در غیر این صورت، مرد به مجازات عدم ثبت رجوع، محکوم میشود. این الزام از آن جهت اهمیت دارد که عدم ثبت میتواند موجب بروز اختلافات خانوادگی و حقوقی شود. ثبت رجوع به عنوان یک سند رسمی، امنیت حقوقی زن و مرد را تضمین میکند و مانع از انکار یا سوءاستفادههای احتمالی میشود.
انواع طلاق رجعی
طلاق رجعی بر اساس مقررات حقوقی، انواع مختلف با شرایط و آثار متفاوت دارد. بر این اساس میتوانیم انواع این نوع طلاق را به قرار زیر تعریف کنیم:
- طلاق خلع و مبارات: به طور معمول طلاق خلع و مبارات در زمره طلاقهای بائن قرار میگیرند؛ اما در شرایط خاص میتواند ماهیت رجعی پیدا کند. در این نوع طلاق، زن در قبال بخشش مالی مانند مهریه یا بخشی از آن از شوهر جدا میشود. اگر زن در طول مدت عده نسبت به مالی که بخشیده است رجوع کند، امکان رجوع شوهر نیز به همسر فراهم میشود. در این حالت، طلاق خلع یا مبارات از نوع رجعی تلقی میشود و زوج میتواند به زندگی مشترک بازگردد.
- طلاق از طرف مرد: یکی دیگر از انواع طلاق رجعی، طلاقی است که به درخواست مرد صورت میگیرد. در این وضعیت، زوج مکلف است کلیه حقوق قانونی زوجه مانند مهریه، نفقه و اجرتالمثل را پرداخت کند تا دادگاه مجوز صدور حکم طلاق را بدهد. پس از اجرای صیغه طلاق، مدت عده برقرار میشود و مرد میتواند تا ۳ مرتبه در طول زندگی زناشویی از حق رجوع استفاده کند. چنانچه طلاق برای چهارمین بار رخ دهد، این جدایی از نوع بائن به حساب میآید و دیگر امکان رجوع وجود ندارد.
رجوع در طلاق رجعی
مطابق ماده ۱۱۴۸ قانون مدنی در طلاق رجعی برای شوهر در مدت عده، حق رجوع پیشبینی شده است. در واقع خلاف طلاق بائن که هیچگونه حق بازگشت وجود ندارد در طلاق از نوع رجعی، مرد میتواند در طول عده با اظهار اراده خود به ادامه زندگی مشترک بازگردد.
مقصود از رجوع، اعلام تمایل مرد به بازگشت نزد همسر پس از جاری شدن صیغه طلاق در محضر است. این رجوع صرفاً در مدت عده امکانپذیر است و پس از پایان آن، حق بازگشت مرد بدون عقد مجدد از بین میرود.
در طلاق رجعی پشیمانی مرد از جدایی و تمایل او برای ادامه زندگی خانوادگی به هر نحوی رجوع محسوب میشود. برای این رجوع نیازی به جاری شدن مجدد صیغه محرمیت وجود ندارد؛ اما مرد موظف است پس از تصمیم به بازگشت، موضوع را به دفتر ثبت ازدواج و طلاق اطلاع دهد.
متاسفانه در این خصوص صرف ابراز اراده و تمایل به بازگشت مرد کافی است و پذیرش یا عدم پذیرش زن، تأثیری در تحقق رجوع ندارد. این حق در محدوده عده برقرار است و خارج از آن امکان اعمال نخواهد داشت.
اثبات رجوع در طلاق رجعی
در طلاق رجعی اثبات رجوع تکلیفی است که قانون بر عهده مرد قرار داده و چنانچه او تصمیم به بازگشت بگیرد، باید حداکثر ظرف یک ماه پس از رجوع، این موضوع را به دفترخانهای که طلاق در آن ثبت شده، اطلاع دهد.
عدم اطلاعرسانی در مهلت مقرر میتواند تبعات قانونی و حتی مسئولیت کیفری به همراه داشته باشد. قانونگذار مرد را ملزم به ثبت رجوع کرده تا اختلافات آتی میان زوجین کاهش یابد و وضعیت حقوقی آنها شفاف باشد.
برای اثبات رجوع در طلاق رجعی، مرد باید به همان دفترخانهای که صورتجلسه طلاق در آن ثبت شده، مراجعه کرده و با ارائه مدارک هویتی و تکمیل فرمهای مربوطه، اقدام به ثبت رجوع کند.
پس از انجام مراحل اداری، صورتجلسه طلاق ابطال میشود و وضعیت نکاح به شکل قبل برمیگردد. در صورت عدم ثبت، اثبات رجوع در آینده دشوار خواهد بود و ممکن است مرد با مجازات کیفری و حقوقی مواجه شود. در صورت نیاز، میتوانید از مشاوره حقوقی با وکیل خانواده تهران در این زمینه استفاده کنید.
ابطال طلاق رجعی
در طلاق رجعی هرگاه شوهر در مدت عده به همسر خود رجوع کند، این اقدام به منزله بطلان طلاق محسوب میشود. در چنین حالتی، نیازی به جاری شدن عقد نکاح مجدد وجود ندارد؛ زیرا با رجوع، وضعیت زوجین به حالت پیش از طلاق برمیگردد.
قانونگذار با پیشبینی این امکان، فرصت بازسازی روابط زناشویی را فراهم کرده و الزامی به انجام تشریفات مجدد عقد قرار نداده تا روند بازگشت به زندگی مشترک سادهتر شود.
ابطال طلاق رجعی منوط به رعایت برخی شرایط قانونی است. مهمترین شرط، رجوع در مدت عده مقرر شده و پس از پایان این مدت، حق رجوع از بین میرود و بازگشت به زندگی مشترک تنها با عقد جدید، ممکن خواهد بود. همچنین مرد مکلف است پس از رجوع، این موضوع را در دفترخانهای که طلاق در آن ثبت شده، اعلام کند تا صورتجلسه طلاق ابطال شود.
طلاق رجعی نوبت اول
اگر زوجین برای نخستین بار از یکدیگر جدا شوند، این جدایی در قالب طلاق رجعی نوبت اول قرار میگیرد. در این حالت مرد در طول مدت عده، حق رجوع به همسر خود را خواهد داشت و بدون نیاز به عقد مجدد میتواند زندگی مشترک را ادامه دهد. این حکم به منظور باز گذاشتن مسیر بازگشت به زندگی زناشویی و جلوگیری از فروپاشی نهاد خانواده است.
اما اگر زوجین ۳ بار متوالی به صورت رجعی از هم جدا شوند و هر بار دوباره ازدواج کنند در مرتبه چهارم، دیگر امکان رجوع وجود ندارد. در این حالت طلاق ماهیتی بائن پیدا میکند و مرد حق رجوع نخواهد داشت. بنابراین در طلاق مرتبه سوم، آخرین فرصت رجوع پیشبینی شده و پس از آن تنها راه بازگشت، عقد نکاح جدید با شرایط تازه است.
شرایط طلاق رجعی نوبت اول
شرایط تحقق طلاق رجعی نوبت اول همان شرایط کلی مقرر در قانون و فقه اسلامی است که رعایت آنها برای صحت و اعتبار طلاق الزامی شناخته میشود. هرگونه نقص در این شرایط میتواند موجب بیاعتباری طلاق شود یا آن را به گونه دیگری از طلاق تبدیل کند. در ادامه به بررسی این شرایط میپردازیم:
- درخواست طلاق از سوی شوهر: طلاق رجعی به درخواست مرد واقع میشود و او با اختیار قانونی خود میتواند اقدام کند. این اختیار البته با محدودیتهای قانونی و رعایت حقوق زوجه همراه است.
- قصد، اراده و اختیار مرد: برای صحت طلاق رجعی مرد باید در سلامت اراده باشد و با قصد و اختیار کامل اقدام به طلاق کند. اجبار یا فقدان قصد، موجب بطلان صیغه خواهد شد.
- عدم وقوع طلاق در ایام خاص زن: زن نباید در زمان عادت ماهیانه یا نفاس طلاق داده شود؛ مگر اینکه طلاق پیش از نزدیکی یا زن باردار باشد. رعایت این شرط از الزامات صحت طلاق است.
- قرائت صحیح صیغه طلاق: صیغه باید با الفاظ صریح مانند «انتِ طالق» و به زبان عربی قرائت شود. استفاده از الفاظ مبهم یا غیرعربی موجب بیاعتباری طلاق میشود.
- حضور ۲ شاهد عادل: برای اعتبار طلاق رجعی حضور و شهادت ۲ مرد عادل هنگام جاری شدن صیغه، الزامی است. این حضور تضمینی برای صحت و ثبت شرعی واقعه طلاق محسوب میشود.
طلاق رجعی نوبت دوم
در طلاق رجعی نوبت دوم، شرایط و آثار رجوع دقیقاً مشابه نوبت اول است. مرد میتواند در مدت عده با اظهار اراده خود به زندگی مشترک بازگردد و این رجوع مجدد موجب بطلان طلاق میشود.
در این مرحله نیز نیازی به جاری شدن صیغه نکاح جدید نیست و زوجین همانند گذشته به رابطه زناشویی برمیگردند. قانون مدنی محدودیتی برای رجوع در نوبت دوم قائل نشده اما همچنان رعایت مهلت قانونی عده و ثبت رجوع در دفترخانه، الزامی است.
رجوع در طلاق رجعی نوبت دوم به همان شیوه نوبت اول انجام میشود و اراده مرد برای بازگشت به زندگی مشترک کافی است. این رجوع میتواند به هر شکلی اعم از گفتار یا رفتار، ابراز شود و پذیرش یا مخالفت زن در تحقق آن تأثیری ندارد.
با این حال مرد موظف است حداکثر ظرف یک ماه پس از رجوع، موضوع را به دفترخانه ثبت ازدواج و طلاق اعلام کند تا طلاق ابطال شود و وضعیت زوجین از نظر قانونی و شرعی به حالت قبل بازگردد.
مدت عده طلاق رجعی
مدت عده در طلاق رجعی همان ۳ ماه قمری مقرر شده که قانون برای زنان در نظر گرفته است. این مدت به عنوان زمان انتظار و مهلتی برای بازنگری در تصمیم زوج عمل میکند.
از نظر ثبت در اسناد رسمی و شناسنامه نیز اعتبار دادنامه عدم سازش ۳ ماه از تاریخ قطعیت است. بنابراین زوج باید ظرف این مدت به یکی از دفاتر طلاق مراجعه کرده و نسبت به ثبت اولیه طلاق اقدام کند؛ در غیر این صورت امکان ثبت از بین خواهد رفت.
نکته مهم اینکه طلاق رجعی در زمان ثبت اولیه در شناسنامه درج نمیشود و تنها به عنوان آغاز تشریفات است. از این زمان عده ۳ ماهه زن آغاز میشود که به صورت کامل محاسبه خواهد شد.
پس از سپری شدن مدت عده و در صورت اصرار زوج بر اجرای طلاق، مراجعه مجدد به همان دفتر طلاق ضروری است تا طلاق در شناسنامه ثبت و قطعی شود. بنابراین مدت عده در طلاق از نوع رجعی هم از منظر شرعی و هم از حیث اداری و ثبتی ۳ ماه است.
اجرای حکم طلاق رجعی
اجرای حکم طلاق رجعی مستلزم طی مراحل رسمی ثبت در دفترخانه است. ابتدا مرد با گواهی عدم امکان سازش صادره از دادگاه و سایر مدارک لازم به دفترخانه مراجعه میکند. بعد از آن سردفتر با حضور زوجین و ۲ شاهد عادل، صیغه طلاق را جاری کرده و صورتجلسه امضا میشود.
در صورتی که در طول مدت عده مرد به همسر رجوع کند، رجوع باید به دفترخانه اعلام شود؛ در این صورت صورتجلسه اولیه باطل شده و طلاق در شناسنامه ثبت نمیشود. اما اگر رجوع صورت نگیرد، پس از پایان عده صورتجلسه قطعی توسط سردفتر و ۲ شاهد امضا میشود و طلاق در شناسنامه به ثبت نهایی میرسد.
طلاق رجعی به درخواست کیست؟
در هر دعوای حقوقی یا خانوادگی همواره یک فرد به عنوان خواهان، دادخواست را به دادگاه تقدیم میکند و طرف مقابل، خوانده معرفی میشود. طلاق رجعی نیز از این قاعده مستثنا نیست.
از آنجا که این طلاق ماهیتی مرد محور دارد، زوج در جایگاه خواهان و زوجه در جایگاه خوانده قرار میگیرد. همچنین باید توجه داشت که حق رجوع در این نوع طلاق به طور انحصاری در اختیار مرد است. به بیان دیگر، زن هیچگونه اختیار عملی در طرح طلاق رجعی یا رجوع در طول مدت عده ندارد.
پس از صدور حکم قطعی دادگاه هم این مرد است که باید برای اجرای حکم طلاق رجعی اقدام کند. بنابراین درخواست صدور اجراییه یا انجام تشریفات ثبت صیغه طلاق، صرفاً از سوی مرد امکانپذیر خواهد بود.
در صورتی که زوج از تصمیم خود منصرف شود، زوجه امکان پیگیری ثبت طلاق یا وصول حقوق مالی از مسیر صدور اجراییه را نخواهد داشت. بدین ترتیب روشن است که هم در مرحله طرح دعوا و هم در مرحله اجرای حکم، اختیار کامل در دست زوج قرار دارد و بدون اقدام او طلاق در دفاتر رسمی ثبت نخواهد شد.
طلاق رجعی به درخواست زوجه
در طلاق رجعی چنانچه درخواست از سوی زن مطرح شود، این نوع طلاق به طور معمول در قالب طلاق خلع یا مبارات انجام میگیرد که در این حالت برای مرد حق رجوع وجود ندارد؛ مگر آنکه زن در مدت عده از فدیه یا مالی که بذل کرده، رجوع کند. در مقابل زمانی که درخواست طلاق از طرف مرد مطرح شود، طلاق رجعی تحقق مییابد و شوهر در مدت عده حق بازگشت دارد. بنابراین طلاق با ماهیت رجعی، غالباً به درخواست زوج صورت میگیرد.
طلاق رجعی از طرف مرد
طلاق رجعی به درخواست شوهر انجام میشود و در این حالت، مرد میتواند با مراجعه به دادگاه خانواده و رعایت شرایط قانونی تقاضای طلاق کند. پس از صدور حکم و اجرای صیغه هم زن موظف است در مدت عده در منزل مشترک بماند و مرد در این مدت حق رجوع دارد.
رجوع میتواند به صورت گفتاری یا عملی انجام شود و نیازمند رضایت زن نیست. در صورت رجوع، طلاق باطل تلقی میشود و زوجین بدون نیاز به عقد مجدد به زندگی مشترک بازمیگردند.
ثبت طلاق رجعی
ثبت طلاق رجعی مستلزم رعایت تشریفات قانونی در دفاتر رسمی است. پس از صدور دادنامه عدم امکان سازش، زوج موظف است با ارائه دادنامه و اصل سند ازدواج به دفترخانه طلاق مراجعه کند.
در این مرحله به دلیل ماهیت رجعی، طلاق به صورت موقت ثبت میشود. سپس زوج باید مدت عده که سه ماه و ده روز است را سپری کند تا وضعیت نهایی ثبت در شناسنامه مشخص شود.
چنانچه در طول مدت عده طلاق رجعی مرد به همسر خود رجوع کند، باید این موضوع به دفترخانه اعلام شود. در این صورت طلاق در شناسنامه ثبت نمیشود و زندگی مشترک ادامه مییابد.
در مقابل اگر مرد رجوع کند اما آن را به دفترخانه اعلام نکند، مرتکب جرم عدم ثبت رجوع میشود. قانون برای این تخلف مجازاتی شامل جزای نقدی بین ۸ تا ۱۸ میلیون تومان یا حبس تعزیری از ۳ ماه و یک روز تا ۶ ماه پیشبینی کرده است. در تمام این مدت، زوجین همچنان نسبت به یکدیگر محرم باقی میمانند.
شرایط ثبت طلاق رجعی
مطابق ماده ۳۸ قانون حمایت خانواده، ثبت طلاق رجعی تنها در صورتی امکانپذیر است که شرایطی قانونی و شرعی آن رعایت شود. این شرایط برای جلوگیری از سوءاستفادهها و تضمین حقوق زن و مرد در نظر گرفته شدهاند. رعایت این ضوابط برای ثبت طلاق در دفاتر رسمی، الزامی است و بدون آن سردفتر نمیتواند اقدام به ثبت کند. در این قسمت شرایط ثبت طلاق رجعی را تشریح میکنیم:
- شهادت ۲ شاهد بر سکونت زوجه در منزل مشترک: یکی از شرایط مهم برای ثبت طلاق رجعی این است که ۲ شاهد عادل به اینکه زوجه در تمام طول مدت عده در منزل مشترک سکونت داشته، شهادت دهند. این امر مبنای قانونی برای سردفتر در تکمیل تشریفات ثبت محسوب میشود.
- اتمام مدت عده: پایان یافتن مدت عده، شرط اصلی برای ثبت قطعی طلاق رجعی است؛ چراکه در این بازه، مرد حق رجوع دارد و ثبت طلاق پیش از پایان عده، مغایر با ماهیت این نوع طلاق شناخته میشود. پس از سپری شدن سه طُهر یا ۳ ماه، چنانچه مرد رجوع نکرده باشد، امکان ثبت قطعی در دفترخانه فراهم میشود.
- رضایت زوجه به ثبت در شناسنامه: در صورتی که نام زوجه هنوز در شناسنامه زوج باشد و وی بخواهد نسبت به حذف یا درج اطلاعات جدید اقدام کند، رضایت او برای ثبت طلاق الزامی است. در واقع بدون اعلام رضایت، امکان اصلاح شناسنامه وجود ندارد.
- سایر شرایط: علاوهبر موارد فوق، ارائه گواهی عدم سازش معتبر و رعایت تشریفات قانونی دادرسی از الزامات ثبت طلاق رجعی است. همچنین حضور طرفین یا نمایندگان قانونی آنها در دفترخانه و امضای اسناد مربوطه، برای رسمیت بخشیدن به ثبت، ضروری محسوب میشود.
متن صیغه طلاق رجعی
در طلاق رجعی هم مانند سایر اقسام طلاق، متن خطبه طلاق باید با الفاظ مشخص و رسمی عربی اجرا شود تا از نظر شرعی و حقوقی معتبر باشد. این صیغه ابتدا در دادگاه خانواده با دریافت گواهی عدم امکان سازش آغاز میشود و سپس در دفترخانه جاری شده و به ثبت میرسد.
متن عربی صیغه هنگام که مرد خودش بخواند به این شکل است: «زَوْجَتِی [نام همسر] طَالِقٌ». در صورت وکالت دادن به سردفتر یا وکیل، عبارت به صورت: «زَوْجَهُ مُوَکِّلی [نام زوجه] طَالِقٌ» بیان میشود. این عبارت نیز در طلاق رجعی به همین شکل است.
زمان ثبت طلاق رجعی
زمان ثبت طلاق رجعی پس از پایان مدت عده و در صورت عدم رجوع زوج فرا میرسد. در این مرحله، سردفتر با حضور زوجین، ۲ شاهد و رعایت تشریفات قانونی، واقعه طلاق را در دفاتر رسمی و شناسنامه طرفین ثبت میکند. مطابق مقررات، زوج مکلف است ظرف یک ماه پس از انقضای عده اقدام به ثبت نماید؛ در غیر این صورت، مشمول ضمانت اجرا و مجازات قانونی خواهد شد. این الزام برای جلوگیری از تضییع حقوق زوجه و جلوگیری از بروز مشکلات آتی پیشبینی شده است.
مراحل ثبت طلاق رجعی در دفترخانه
ثبت طلاق رجعی در دفترخانه همانند دیگر تشریفات قانونی، مراحل مشخصی دارد که باید به ترتیب و با ارائه مدارک لازم طی شود. عدم رعایت این مراحل میتواند ثبت را از نظر قانونی باطل یا ناقص کند. این بخش مراحل ثبت در دفترخانه را مرور میکنیم:
- ارائه مدارک و گواهی عدم سازش: زوج باید ظرف ۳ ماه از تاریخ قطعیت گواهی عدم سازش به دفترخانه مراجعه کند؛ در غیر این صورت گواهی فاقد اعتبار خواهد شد.
- اجرای صیغه طلاق: سردفتر با حضور زوجین و ۲ شاهد عادل، صیغه طلاق رجعی را جاری میکند و صورتجلسه مربوطه تنظیم میشود. در این مرحله یا باید زوج رضایت دهد یا گواهی ۲ شاهد مبنی بر سکونت زوجه در منزل مشترک ارائه شود.
- تنظیم صورتجلسه رجوع یا عدم رجوع: چنانچه مرد در طول مدت عده به همسر خود رجوع کند، صورتجلسه اولیه باطل خواهد شد. اگر رجوعی صورت نگیرد، پس از پایان عده، صورتجلسه تکمیل و به امضای زوجین، سردفتر و ۲ شاهد میرسد.
- صدور گواهی برای زوجه: در صورتی که زن بعد از طلاق رجعی تقاضا برای گواهی ثبت داشته باشد، سردفتر مکلف است گواهی اجرای صیغه طلاق و عدم رجوع مرد را صادر و به او تحویل دهد.
ثبت طلاق رجعی در شناسنامه
ثبت طلاق در شناسنامه پس از جاری شدن صیغه طلاق ضروری است، اما در طلاق رجعی وضعیت متفاوت خواهد بود. اگر مرد در مدت عده به همسر خود رجوع کند، ثبت طلاق در شناسنامه باطل میشود و آثار آن از بین میرود؛ به گونهای که گویی اصلاً طلاقی واقع نشده است. اما اگر پس از پایان مدت عده مرد به همسر خود رجوع نکند، طلاق به طور کامل ثبت و قطعی میشود و دیگر امکان لغو آن وجود ندارد.
در پایان عده اگر رجوع صورت نگیرد، طلاق رجعی با امضای زوجین، سردفتر و ۲ شاهد در شناسنامه ثبت میشود. این ثبت فارغ از بارداری یا عدم بارداری زن انجام میگیرد؛ زیرا وضعیت بارداری تنها در طول مدت عده اثر دارد. برای ثبت رسمی طلاق در شناسنامه، ارائه اصل سند ازدواج، گواهی عدم امکان سازش یا حکم طلاق صادره از دادگاه، شناسنامه و کارت ملی زوجین، الزامی است. این مدارک مبنای ثبت و رسمیتبخشی به پایان رابطه زوجیت محسوب میشود.
فرم صورتجلسه طلاق رجعی
نمونه رای طلاق رجعی
برای دانلود، کلیک کنید.
طلاق رجعی زن یائسه
در صورتی که طلاق نسبت به زن یائسه واقع شود، حتی اگر صیغه طلاق به صورت رجعی باشد از نظر فقهی و قانونی، این طلاق در حکم طلاق بائن محسوب میشود. دلیل این امر آن است که زن یائسه عده نگه نمیدارد و در نتیجه، امکان رجوع مرد در ایام پس از طلاق وجود نخواهد داشت. بنابراین پیوند زوجیت در همان لحظه اجرای صیغه، منحل میشود و زن استقلال کامل پیدا میکند.
چنانچه مرد پس از طلاق زن یائسه تمایل به ادامه زندگی مشترک داشته باشد، تنها راه بازگشت انعقاد عقد نکاح جدید با تعیین مهریه تازه و رضایت کامل زن است. این حکم در راستای رعایت حقوق زن و جلوگیری از هرگونه تحمیل ادامه زندگی مشترک بدون رضایت او مقرر شده و اعمال میشود. بنابراین طلاق زن یائسه از حیث ماهیت حقوقی به هیچ عنوان رجعی تلقی نمیشود و همه آثار طلاق بائن را دارد.
طلاق رجعی زن باردار و حامله
مطابق ماده ۱۱۴۰ قانون مدنی، بارداری زن مانع طلاق محسوب نمیشود و مرد میتواند همسر باردار خود را نیز طلاق دهد؛ اما باید آثار قانونی آن را بپذیرد. عده زن باردار بر اساس ماده ۱۱۵۳ قانون مدنی تا زمان وضع حمل ادامه دارد. در این مدت، حقوق زن از جمله نفقه و هزینههای بارداری به عهده شوهر باقی میماند و پس از تولد، نفقه فرزند نیز بر عهده پدر خواهد بود.
در طلاق رجعی زن باردار علاوهبر مهریه، مرد موظف است کلیه نیازهای مالی و معیشتی زن را در دوران بارداری و عده تأمین کند. اهمیت این حکم در این است که قانونگذار با لحاظ وضعیت خاص زن باردار، حمایتهای بیشتری برای او در نظر بگیرد. بنابراین حتی در صورت انحلال زوجیت، حقوق مالی زن و فرزند در اولویت قرار دارد و دادگاه نیز در زمان صدور حکم یا اجرای صیغه طلاق بر این تعهدات نظارت خواهد کرد.
رجوع مرد در طلاق رجعی
یکی از ویژگیهای اساسی طلاق رجعی حق رجوع مرد در ایام عده است. در این نوع طلاق، مرد میتواند بدون نیاز به عقد مجدد و تنها با اعلام اراده خود به همسر سابق بازگردد. رجوع میتواند به صورت لفظی یا عملی تحقق یابد؛ برای مثال مرد میتواند با بیان صریح یا با رفتارهایی مانند بازگرداندن زن به منزل مشترک، رجوع خود را اعلام کند.
رجوع باید در دفاتر رسمی ازدواج و طلاق به ثبت برسد تا آثار حقوقی آن تثبیت شود. نکته مهم این است که رجوع در طلاق رجعی نیازمند جاری شدن مجدد صیغه عقد نیست و صرف اعلام اراده زوج کافی خواهد بود. اما این حق محدود به مدت عده است و پس از انقضای آن، امکان رجوع از بین میرود.
ارث زن در طلاق رجعی
در طلاق رجعی زوجین همچنان در حکم زن و شوهر محسوب میشوند و بدون نیاز به جاری شدن مجدد صیغه عقد، امکان رجوع به یکدیگر وجود دارد. بنابراین تا زمانی که عده پایان نیافته است، آثار زوجیت همچنان باقی خواهد ماند. یکی از این آثار، حق ارث میان زن و شوهر است. به طوری که اگر شوهر زن خود را طلاق رجعی دهد و یکی از آنها قبل از پایان عده فوت کند، دیگری از او ارث میبرد.
میزان سهمالارث نیز بر اساس قواعد عمومی ارث در حقوق مدنی تعیین میشود. اگر زوجین فرزند داشته باشند، سهم زن یک هشتم و سهم مرد یک چهارم از اموال همسر خواهد بود؛ اما اگر فرزندی وجود نداشته باشد، سهم زن یک چهارم و سهم مرد یک دوم است. پس از پایان مدت عده هم رابطه زوجیت از بین رفته و دیگر هیچ کدام از زوجین حق توارث از یکدیگر نخواهند داشت.
نفقه زن در طلاق رجعی
نفقه یکی از مهمترین آثار طلاق رجعی شناخته میشود و خلاف طلاق بائن، مرد موظف به پرداخت نفقه زن در ایام عده است. علت این امر این است که رابطه زوجیت در طلاق رجعی به طور کامل منقطع نمیشود و زن در طول مدت عده، همچنان همسر شرعی و قانونی مرد به شمار میرود. از اینرو مرد باید هزینههای متعارف زندگی اعم از خوراک، پوشاک، مسکن و سایر نیازهای ضروری را تأمین کند.
البته این تکلیف محدود به مدت عده است و بعد از ۳ ماه، تکلیف پرداخت نفقه نیز پایان مییابد. در صورتی که زوج در این مدت نفقه را پرداخت نکند، زن میتواند با طرح دادخواست حقوقی یا کیفری، الزام شوهر به پرداخت نفقه معوقه را مطالبه کند.
بدین ترتیب، نفقه در طلاق رجعی نه تنها یکی از ضمانتهای مالی حمایت از زن است، بلکه نشانه استمرار نسبی آثار نکاح در ایام عده به شمار میرود.
مهریه در طلاق رجعی
مهریه یکی از حقوق مالی زن است که با وقوع عقد نکاح بر ذمه شوهر قرار میگیرد و در طلاق رجعی نیز این حق پابرجا خواهد بود. در صورتی که طلاق به درخواست مرد صورت گیرد، باید تمام مهریه را پرداخت کند. این قاعده شباهت زیادی به طلاق بائن دارد، اما تفاوت در این است که در طلاق رجعی، زن همچنان در ایام عده همسر قانونی محسوب میشود.
مهریه در طلاق رجعی خواه عندالمطالبه باشد یا عندالاستطاعه، باید به صورت کامل پرداخت شود. مرد نمیتواند به بهانه رجوع یا ادامه زندگی مشترک از پرداخت آن خودداری کند. حتی اگر زن در ایام عده به منزل شوهر بازگردد، مهریه همچنان دین مسلم زوج است و باید یا به صورت کامل پرداخت شود یا توافقی برای پرداخت اقساطی صورت گیرد. بنابراین طلاق رجعی هیچگونه خدشهای به استحقاق زن نسبت به مهریه وارد نمیکند.
بذل مهریه در طلاق رجعی
بذل مهریه در طلاق رجعی امری امکانپذیر است و معمولاً در راستای تسریع در روند طلاق و کاهش اختلافات مالی میان زوجین صورت میگیرد. زن میتواند با اراده آزاد خود، تمام یا بخشی از مهریه را به شوهر بذل کند تا فرایند طلاق آسانتر پیش رود. این امر در قالب توافق یا سازش میان زوجین رسمیت مییابد و دادگاه نیز به آن ترتیب اثر میدهد.
با این حال زن در ایام عده حق دارد از بذل مهریه رجوع کند. به این معنا که اگر در مدت عده از تصمیم خود منصرف شود، میتواند مجدداً مهریه را مطالبه کند. در این حالت زوج مکلف به پرداخت خواهد بود. این قاعده از اصول حمایتی قانون مدنی نسبت به حقوق مالی زنان است و نشان میدهد که بذل مهریه در طلاق رجعی، نافی استحقاق زن در مهریه در ایام عده نیست.
جهت دریافت مشاوره حقوقی آنلاین کلیک کنید جهت دریافت مشاوره حقوقی آنلاین کلیک کنید
طلاق رجعی در عقد موقت
عقد موقت یا نکاح منقطع، اصولاً با پایان یافتن مدت یا بذل مدت توسط شوهر منحل میشود و طلاق در آن به شکل نکاح دائم وجود ندارد. در نتیجه بحث طلاق رجعی در عقد موقت اساساً موضوعیت ندارد. با این حال زن پس از پایان مدت یا بذل آن موظف به رعایت عده است و در این مدت حق ازدواج با فرد دیگری را ندارد. مدت این عده بسته به وضعیت زن، متفاوت خواهد بود.
در دوران عده ناشی از نکاح موقت، زن حتی نمیتواند با شوهر سابق خود ازدواج مجدد (اعم از دائم یا موقت) داشته باشد؛ مگر اینکه ابتدا عده سپری شود. این ممنوعیت علاوهبر حفظ حقوق زن به منظور جلوگیری از بروز اختلافات خانوادگی وضع شده است. بنابراین ازدواج مجدد با شوهر سابق یا هر فرد دیگر در زمان عده عقد موقت، ممنوع و فاقد اثر حقوقی خواهد بود.
فرق طلاق رجعی با خلعی
هر طلاقی که مشمول مصادیق حصری ماده ۱۱۴۵ قانون مدنی نباشد، رجعی محسوب میشود. در طلاق رجعی مرد حق رجوع در ایام عده را دارد و زن همچنان در حکم زوجه او شناخته میشود. در مقابل، طلاق خلع که به دلیل کراهت زن از شوهر و در قبال مالی که به او میپردازد واقع میشود از مصادیق طلاق بائن است و مرد حق رجوع به صورت یکطرفه را ندارد.
در طلاق رجعی اختیار اصلی در دست مرد است؛ او میتواند بدون نیاز به عقد مجدد به همسر خود رجوع کند. اما در طلاق خلع، اختیار عمل با زن است که به دلیل نارضایتی و کراهت حاضر میشود مالی را به مرد بذل کند تا طلاق محقق شود. در واقع تفاوت اصلی طلاق رجعی با خلعی در انگیزه و اختیار زن و مرد است.
از دیگر تفاوتها میتوان آثار حقوقی و اجتماعی آنها را معرفی کرد؛ در طلاق رجعی زن در مدت عده مستحق نفقه و سکونت در منزل مشترک است و همچنان برخی حقوق همسری را دارد. در حالی که در طلاق خلع، زن چنین حقوقی ندارد؛ مگر اینکه به عوض خود رجوع کند و طلاق به رجعی تبدیل شود. بنابراین طلاق خلع نوعی طلاق بائن با شرایط خاص است.
هزینه طلاق رجعی
تعرفه ثبت ازدواج و طلاق در سال ۱۴۰۴ بر اساس بخشنامه قوه قضاییه تعیین شده و بسته به توافق طرفین یا عدم توافق، متغیر است. در حال حاضر هزینه حقالتحریر ثبت ازدواج ۲۰۰۰۰۰۰ ریال و هزینه ثبت طلاق اعم از رجعی و بائن ۲۲۰۰۰۰۰۰ ریال است. با این حال به دلیل تغییرات سالانه تعرفهها، مبالغ ممکن است بهروزرسانی شوند و دفاتر اسناد رسمی موظفاند مطابق آخرین مصوبات عمل کنند.
در طلاق رجعی مسئولیت پرداخت هزینهها در صورت عدم توافق بر عهده مرد است؛ زیرا اصل درخواست طلاق از سوی او مطرح میشود. هزینه صورتجلسه طلاق رجعی مطابق تعرفه سال جدید ۶۵۰۰۰۰۰ ریال تعیین شده است و صدور اجراییه نیز همین مبلغ است. همچنین ثبت رجوع، بذل و بذل مدت یا فسخ نکاح تعرفهای برابر با۴۵۰۰۰۰۰ ریال دارد. این مبالغ بر اساس مقررات رسمی، اخذ میشوند.
نکات حقوقی طلاق رجعی
در طلاق رجعی نفقه، ارث و سایر حقوق مالی و غیرمالی زن در مدت عده محفوظ است و حتی از منظر فقهی، امتیازات دیگری نیز برای زن در نظر گرفته شده و اعمال میشود. به نوعی در این نوع طلاق، قانونگذار حمایت بیشتری از زن به عمل آورده است. در ادامه مهمترین نکات حقوقی مرتبط با طلاق رجعی و حقوق زوجین را بررسی میکنیم:
- در طلاق رجعی مرد برای اعمال حق رجوع نیازمند رضایت زن نیست. صرف ابراز اراده مرد برای بازگشت کافی است و زن نمیتواند مانع تحقق رجوع شود؛ مگر در صورتی که مرد پس از پایان عده قصد ازدواج مجدد داشته باشد.
- اگر مرد در مدت عده با همسر سابق خود رابطه زناشویی برقرار کند، حتی اگر قصد رجوع نداشته باشد از نظر قانون این عمل به منزله رجوع محسوب میشود.
- در مدت عده، زن باید در منزل مشترک سکونت داشته باشد؛ مگر اینکه خطر جانی یا ضرر غیرقابل جبران محرز شود. هدف قانونگذار از این حکم، فراهم کردن امکان دوباره برای رابطه زناشویی میان زوجین است.
- اگر در مدت عده طلاق رجعی یکی از زوجین فوت کند، همسر دیگر میتواند غسل و کفن متوفی را انجام دهد. این حکم بر اساس پیوند زوجیت در مدت عده است و نشان میدهد که آثار نکاح در این بازه زمانی همچنان باقی است.
- در صورتی که زن در مدت عده فوت کند، هزینه کفن و دفن او بر عهده مرد است. در واقع در طلاق رجعی، مسئولیتهای مالی شوهر نسبت به همسر تا پایان عده، همچنان پابرجا است.
- در مدت عده طلاق رجعی مرد نمیتواند با خواهر همسر سابق خود ازدواج کند. علت این ممنوعیت، باقی ماندن آثار زوجیت در طول عده است که مانع از تحقق نکاح جدید با خواهر زوجه میشود.
- چنانچه مرد در مدت عده فوت کند، زن مکلف است علاوه بر عده طلاق، عده وفات را نیز نگه دارد. این موضوع به دلیل حفظ احترام به رابطه زوجیت و رعایت احکام شرعی در چنین شرایطی پیشبینی شده است.
- زن در مدت عده طلاق رجعی مستحق دریافت نفقه است. شوهر وظیفه دارد تمامی نیازهای متعارف زن از جمله مسکن، خوراک و پوشاک را مانند قبل از طلاق تأمین کند و در صورت استنکاف، زن میتواند از طریق دادگاه اقدام کند.
- در صورتی که زوجین دارای فرزند باشند، پرداخت نفقه فرزندان در مدت عده همچنان بر عهده مرد است. این تکلیف از آثار مستقیم پدری بوده و ارتباطی با نوع طلاق ندارد و در صورت امتناع، زن میتواند مطالبه کند.
- در صورت رجوع در طلاق رجعی مرد موظف است حداکثر ظرف یک ماه موضوع را به دفترخانهای که طلاق در آن ثبت شده، اطلاع دهد. عدم ثبت رجوع میتواند منجر به بروز مشکلات حقوقی در آینده شود و حتی در مواردی مسئولیت کیفری برای مرد ایجاد میکند.
با توجه به آنچه گفته شد طلاق رجعی اگرچه در ظاهر پایان زندگی مشترک به شمار میآید، اما در واقع امکان بازگشت دوباره به رابطه زناشویی است. در این نوع طلاق مرد این امکان را دارد تا در مدت زمان عده که همچنان زن همسر شرعی محسوب میشود، مجدد به او رجوع کرده و زندگی مشترک را دوباره آغاز کند. در این نوشتار تلاش کردیم تمامی ابعاد مهم این نوع طلاق از جمله شرایط قانونی، مدت عده، آثار مالی، ارث، مهریه و بذل آن، نفقه، مراحل ثبت و حتی وضعیت زنان باردار و یائسه را به طور تخصصی بررسی کنیم.
علاوهبر این در خصوص هزینهها، تفاوت طلاق رجعی با طلاق خلعی، امکان رجوع، اثبات و ابطال طلاق، همچنین شرایط طلاق نوبت اول و دوم، اطلاعاتی را با شما به اشتراک گذاشتیم. در آخر هم پیشنهاد میکنیم که از مشاوره بهترین وکیل طلاق تهران در مواجهه با این شرایط غافل نشوید تا از بروز مشکلات حقوقی و تبعات ناخواسته جلوگیری شود. امیدواریم که این مطالب از بهترین وکیل تهران شما کمک کرده باشد و موثر واقع شود.
پیشنهاد مشاهده : وکیل طلاق در مشهد